شیراز؛ جهان شهرِ غزل در سایه سار حریم حافظ

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس، شیراز، نه تنها جغرافیایی بر نقشه، که تجسمی از روح و غزل ایران است؛ شهری که نامش با «حافظ» گره خورده و مرزهای جهان را درنوردیده است. امروز، نام شیراز همچون دیوانی کهن از اشعار حافظ شیرازی، بر پیشانی فرهنگ جهانی می درخشد؛ روایتی از پیوند دیرینه خاکِ خوش سیرتِ فارس با کلامی که فراتر از زمان، هر جانِ مشتاقی را به حریمِ آرامگاهِ حافظ می کشاند تا در سایه سارِ او، عطرِ جهانیِ شیراز را استشمام کنند.

شیراز تنها با تکیه بر ابنیه ی تاریخی اش در جهان قد علم نکرده، بلکه آنچه این شهر را در فهرستِ مقاصد اصلی گردشگرانِ فرهنگی قرار داده، «روحِ غزل» است که در فضایِ آن جاری است. حافظ، به عنوانِ قله ی ادبیاتِ فارسی، نفوذی فراتر از مرزهای جغرافیایی داشته است؛ چنان که «یوهان ولفگانگ فون گوته»، شاعر و فیلسوفِ آلمانی، در اثرِ سترگِ خود «دیوان غربی-شرقی» (West-östlicher Divan)، صراحتاً شیراز را زادگاهِ حکمت و عرفانی می داند که جهانیان را مسحور کرده است.

مطالعاتِ تطبیقیِ ادبیات نشان می دهد که حافظ خوانی در محافلِ دانشگاهیِ اروپا و آمریکا، شیراز را به یک «نقطه کانونی» در اذهانِ متفکرانِ جهان تبدیل کرده است. حافظیه، به عنوانِ قلب تپنده ی این میراث، دیگر نه یک بنای سنگی، بلکه یک زیارتگاهِ فرهنگی است که معماری اش با توازن و هندسه ای که بازتاب نظمِ کائنات است، آرامشی متناسب با وزنِ غزل های لسان الغیب ارائه می دهد.

امروز، گردشگریِ ادبی در شیراز، با ترکیب میراثِ ملموس (معماری) و ناملموس (غزل خوانی)، الگویی علمی از برندینگِ شهری ارائه داده است که فراتر از هر نوع تبلیغِ محیطی، شیراز را به عنوانِ پایتختِ غزلِ جهان در اذهان تثبیت می کند. این شهر، در سایه سارِ حافظ، بیش از آنکه یک شهر باشد، یک «تجربه» است؛ تجربه ای از پیوند میانِ خاک و کلام که هر مسافری را برایِ ساعتی هم که شده، شهروند این جهان شهرِ غزل می کند.

وجود آثار متنوع تاریخی و فرهنگی، ادبا، عرفا و شعرای مختلف در این استان پهناور، همواره سبب شهرت ایران و به ویژه شهر جنت طراز شیراز شده است.

شمس الدین حافظ شیرازی، که بار ها در غزلیات خود شیرازی بودنش را گوشزد کرده است همه ایرانیان و بخش زیادی از جهانیان میشناسند و در دنیا نمی توان فرد علاقه مند به شعر، ادب و موسیقی را یافت که نامی از حافظ شیرازی نشنیده باشد. خوشا شیراز و وضع بی مثالش خداوندا نگهدار از زوالش به شیراز آی و فیض روح قدسی بجوی از مردم صاحب کمالش خواجه شمس الدین محمد بن بهاءالدّین محمد حافظ شیرازی معروف به لسان الغیب، ترجمان الاسرار، لسان العرفا و ناظم الاولیا شاعر بزرگ سده هشتم ایران برابر قرن چهاردهم میلادی و یکی از سخنوران نامی جهان است. دیوان شعر حافظ که بیش از 400 بار به زبان فارسی و همچنین ۳۶ زبان ترجمه شده است، حدود 500 غزل، دو مثنوی، چند قصیده، قطعه و تعدادی رباعی دارد. با آن که حافظ غزل عارفانه مولانا و غزل عاشقانه سعدی را پیوند زده است، اما نوآوری اصلی او در تک بیت های درخشان، مستقل و خوش مضمون است. حافظ سعدی را استاد سخن می داند، اما می گوید که در اشعارش از خواجوی کرمانی که شیراز را برای زندگی خود انتخاب کرده است، پیروی می کند. استاد سخن سعدی است نزد همه کس،  اما دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو او از مهم ترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می شود و در سده های هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان های اروپایی ترجمه شد و نام او به گونه ای به محافل ادبی جهان غرب راه یافت. در ایران زمین از کودکان تا کهنسالان، هرکس حداقل چند بیت از این شاعر بلند آوازه را بر یاد دارد و شب یلدا و عید نوروز خود را با زدن تفالی بر حافظ، ماندگار می کنند. در نوروز، در کنار قرآن، کتاب حافظ را بر سر خوان هفت سین می گذارند و از او در مورد سالی که پیش رو دارند نظر می خواهند و شیرازی ها هرجا گرهی در کارهاشان می بییند، تفالی به دیوان ارزشمند لسان الغیب می زنند تا راه گشای مشکلشان شود. قدرت تاویل پذیری اشعار حافظ به حدی است که هر کس دیوان حافظ را باز می کند و غزلی می خواند، با توجه به شرایط روحی و حال و هوای خود برداشت خاصی از شعر دارد، گویی حافظ آن شعر را فقط برای حال آن لحظه او سروده است. حافظ گرچه به مانند سعدی جهان گردی نکرد و از شهر و دیار خویش خارج نشد، اما دیوان او نام او را در سراسر جهان ماندگار کرد و همه همان طور که استاد غزل پیش بینی کرده بود، برای دیدار آرامگاهش، کیلومتر ها راه را می پیمایند تا به زیارت او بیایند. بر سر تربت ما، چون گذری همت خواه که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

ادیبان ایرانی و شرق شناسان اروپایی اشعار حافظ را انقلابی در غزل سرایی می دانند. یوهان ولفگانگ گوته (1832 - 1749 میلادی) شاعر و نابغه شهیر آلمانی، بزرگترین شخصیت ادبی قرن نوزدهم است. او در وصف حافظ چنین می سراید: «حافظ، خود را با تو برابر نهادن جز نشان دیوانگی نیست. تو آن کشتی ای هستی که مغرورانه باد در بادبان افکنده و سینه دریا را می شکافد و پا بر سر امواج می نهد، و من آن تخته پاره ام که بیخودانه سیلی خور اقیانوسم. در دل سخن شورانگیز تو گاه موجی از پس موج دیگر می زاید و گاه دریایی از آتش، تلاطم می کند. اما مرا این موج آتشین در کام خویش می کشد و فرو می برد. با این همه، هنوز در خود جراتی اندک می یابم که خویش را مریدی از مریدان تو شمارم.» حافظ شاعری صاحب سبک و تأثیر گذار زبان فارسی است و به گونه ای سخن گفته که سبک و شیوة شاعری پس از خود را تحت شعاع قرار داده تا جایی که دریافت سبک و تبیین هنر او در غزل سرایی به منزلة ایجاد خط فاصلی میان قبل و بعد از او تلقی می شود. خواجه شمس الدین، از بزرگترین شاعران نغزگوی ادبیات فارسی است و نگاهش به جهان هستی نگاهی فراگیر است به گونه ای که همه مسایل مادی و معنوی را با بیانی شیرین و محکم و با بکارگیری استعاره و تشبیه، ایهام و مجاز و سایر صناعات ادبی بیان می کند. گستردگی معنایی در شعر او به حدی است که هر کس از دیدگاه خویش مفاهیم ذهنی متناسب با تفکر خود را در شعرش پیدا می کند و نظری خاص درباره او ارائه می دهد. اصطلاحات عرفانی که در شعر حافظ به کار برده می شود، در اثر آگاهی کامل و شناخت معنایی صحیح است، اما به واقع حافظ قبل از اینکه عارف باشد شاعری بزرگ و تواناست و تفکر شاعرانه اش بر عرفان او برتری دارد. حافظ دیدگاه عارفانه و امیدوار کننده دارد و عرفان به مفهوم واقعی کلمه در اشعار او نمایان است و در شعرش همواره امید به آینده ای روشن را نوید می دهد به گونه ای که مخاطب با مطالعه اشعارش به نوعی لذت معنوی دست می یابد. حافظ شاعری است که در قرن حاکمیت زهد و ریا و خفقان، شعری فراگیر و رندانه دارد و از همه مسائل جهان هستی با بیانی ظریف و رندانه سخن می گوید و همواره از تظاهر و تزویر دوری می جوید و شعر برایش جنبه ای متعالی و آرمانی دارد. آن همه ناز و تنعم که خزان می فرمود عاقبت در قدم باد بهار آخر شد خواجه شیراز که در نوجوانی قرآن را با چهارده روایت آن از بر کرده و از همین رو به حافظ ملقب شده، لطائف الحکم را با نکات قرآنی و با روشی رندانه، در اشعارش متجلی است. عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ  قرآن زبر بخوانی با 14 روایت اشعار حافظ شیرازی با الهام از تعالیم ناب اسلامی و مفاهیم گرانقدر قرآنی سروده شده است و همگی این اشعار حاوی کنایات و استعارات زیبا و بی نظیر است. رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس  گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت در زلف، چون کمندش ای دل مپیچ کان جا سر ها بریده بینی بی جرم و بی جنایت
رهبر شهیدانقلاب اسلامی اوج سخن را در کلام حافظ دانسته و فرمودند: «حافظ شیرازی صرفا یک ‏هنرمند نیست؛ بلکه معارف بلندی نیز در کلمات او وجود دارد.» در سال های اخیر و براساس طرحی که از سوی بنیاد فارس شناسی ارایه شد، روز بیستم مهرماه به عنوان یادروز حافظ در تقویم ملی ایران ثبت شد و همه ساله در شیراز، تهران، تبریز و بسیاری از شهر های ایران و همچنین در آلمان، فرانسه، انگلستان و بسیاری از شهر ها و کشور های جهان، مراسم بزرگداشت خواجه شمس الدین محمد، حافظ شیرازی، برگزار می شود. شعر حافظ همه بیت الغزل معرفت است  آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش کارشناسان هنر، معتقدند که حافظ علاوه بر عرفان و شعر، موسیقی و خطاطی را به خوبی می شناخته، به گونه ای که اشعار او برای خوانندگان و خطاطان، بهترین انتخاب است. به اعتقاد کارشناسان، پیام حافظ نیاز امروز جامعه بشریت است و دیدگاه این شاعر پرآوازه کشورمان باید به گفتمان رایج جامعه و دنیا تبدیل شود. آرامگاه خواجه اهل راز 18 آبان سال 1354 با شماره 1009 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و بنیاد ملی علم ایران کرسی حافظ را با هدف عمومی سازی گفتمان این شاعر بلندآوازه و رساندن پیام وی به دنیا راه اندازی کرده است.

* مریم شمس 
تحریریه خبرگزاری صداوسیمای فارس